Diyarbakır’ın Sur ilçesinde 2015 yılındaki hendek olayları nedeniyle yaklaşık 30 bin kişi göç etti. 6 mahallede uygulanan sokağa çıkma yasağı 5 yıldır sürerken, evleri yıkılan insanların mağduriyetleri de devam ediyor.
Deutsche Welle’de Felat Bozarslan’ın yaptığı araÅŸtırma haberi geniÅŸ veriliyor. “Sur’u Toledo gibi yapacağız.” Bu sözler, eski BaÅŸbakan Ahmet DavutoÄŸlu tarafından 1 Åžubat 2016 günü, hendek olayları sırasında altı mahallesi tamamen yıkılan Diyarbakır’ın tarihi Sur ilçesi için söylendi.
Sur, hendek olaylarında PKK ile güvenlik güçleri arasındaki ÅŸiddetli çatışmaların en yoÄŸun olduÄŸu yer oldu. Tarihi semt, çatışmalardan büyük darbe aldı. Diyarbakır Mimarlar Odası verilerine göre Sur’da 4985 bina hasar gördü. Operasyondan sonra acilen kamulaÅŸtırılan altı mahalledeki tüm yapılar yıkıldı, yerlerine 500 konut ve 200 iÅŸyeri yapıldı. Altı mahallede 2015 yılının Aralık ayında ilan edilen ve dünyanın en uzun süren sokaÄŸa çıkma yasağı da halen devam ediyor.
Peki aradan geçen beÅŸ yılda, Toledo hayali gerçek oldu mu? Aileler Sur’a geri dönebildi mi?
5 bin 440 aile göç etti
Hendek olayları sırasında 5 bin 440 aile Sur’dan göç etti. Yaklaşık 30 bin kiÅŸi, bir gün geri dönmek umuduyla ÅŸehrin farklı yerlerine taşındı. Ancak yapılan konut sayısı, göç eden ailelerin yüzde 10’una bile yetmiyor. Åžu ana kadar 1,5 milyar TL harcanan inÅŸa çalışmaları da beÅŸ yıl geçmesine raÄŸmen halen tamamlanamadı. Altı mahallenin acele kamulaÅŸtırılmasından sonra maÄŸdurlara üç seçenek sunuldu.
İsteyen kişiye mülküne karşılık para, bunu kabul etmeyenlere de borçlandırılarak kentin dışındaki TOKİ konutlarından teklif edildi. Yeni inşa edilen bahçeli villa tipi konutlar da mağdurlara önerilen diğer seçeneklerden. Ancak, gelir düzeyi zaten oldukça düşük olan ailelere teklif edilen konutların en ucuzu 400 bin TL’den başlıyor. Fiyatları 1 milyon TL’ye kadar ulaşan konutlar da var.
672 bin lirayı nasıl ödeyeceğini düşünüyor
Sunulan teklifi kabul edenlerden biri 45 yaşındaki Nihat YiÄŸit. DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan YiÄŸit, yıkılan evinin yerine iÅŸyeri yapıldığını ve resmi kurumlardan yanıt alamadığını anlattı. Son çare olarak Sur’da yapılan konutlardan birini almayı kabul ettiÄŸini söyleyen Nihat YiÄŸit, düzenli bir iÅŸi olmadığı ve ayda bin 500 TL geliri olduÄŸu için 672 bin liraya kendisine satılan evin, 3 bin 500 liralık taksitlerini nasıl ödeyeceÄŸini düşündüğünü belirtti.
Evlerin fahiÅŸ fiyatlarla Sur maÄŸdurlarına satılmak istendiÄŸini öne süren YiÄŸit, “O evler en fazla iki yıl dayanır. O kadar kötü bir malzemeyle yapılmış ki kendinden yıkılacak. Her taraf çatlamış, duvarlar yok. Ä°ki taraf çatışma yaptı, biz maÄŸdur olduk. MaÄŸduriyetimiz bu ÅŸekil mi giderilecekti? MaÄŸduruz ama sesimizi duyan yok” dedi.
Kartal, “Benim arsam yol, devlet dairesi, karakol, saÄŸlık kurumu olmuÅŸsa devlete helal-i hoÅŸ olsun. Ben hiç hakkımı da istemem. Ama benim tapulu yerimde iÅŸyeri yapmış, zenginlere verecek. Kimin hakkını kime veriyorsun? Zengin adamın hakkı mı, benim hakkım mı? MaÄŸdur olan o mu, ben miyim? Altı yıldır bu çileyi çeken biziz. Yerlerimizi zengin adamlara veriyorlar” diye konuÅŸtu.
“Bir turist geldi ve aÄŸlayarak dedisinin evi olduÄŸunu söyledi”
DW Türkçe’ye konuÅŸan Makine Mühendisi Ömer GüneÅŸ de çocukluÄŸunun yıkılan FatihpaÅŸa Mahallesi’nde geçtiÄŸni ve çatışmalar baÅŸlayınca Sur’dan çıkıp bir köye yerleÅŸtiÄŸini anlattı. Ardından Sur’a gittiÄŸinde evinin yerinde olmadığını belirtti. GüneÅŸ DW Türkçe’ye yıkılan evine karşılık 72 bin lira teklif edildiÄŸini ancak Sur’a olan baÄŸlılığı nedeniyle evinin yerine yapılan ev için 800 bin TL ödemeyi kabul ettiÄŸini anlattı. Ancak buna raÄŸmen evi verilmedi. Muhattap bulamadığını söyleyen GüneÅŸ’e göre, dilekçeleri bile ciddiye alınmadı. Haklarını almak için dava açan eski Sur sakini, mahkemeden de bir sonuç beklemediÄŸini söyledi.
GüneÅŸ, “Biz o evde oturuyorduk. Bir turist geldi. AÄŸlayarak, oturduÄŸumuz evin kendi dedesine ait olduÄŸunu söyledi. Onu çok güzel karşıladım. Zamanında bu ÅŸekil hukuksuzluklarla alınmış. Ben o duyguyu sanki ÅŸu an yaşıyorum. Çocuk orada aÄŸlayınca ben hissedebiliyordum. Bir zaman gelecek, benim çocuÄŸum da o evin avlusuna gidip oturacak. Belki benim çocuÄŸum da aÄŸlayacak. Burası bizim evimizdi diyecek. Sanki dejavu olmuÅŸ gibiyim.”diye konuÅŸtu.
Mimarlar Odası: Yıkım ve tahribat devam ediyor
Uzmanlara göre, Sur’da yapılan konutlar tarihi dokuya uygun inÅŸa edilmedi. Diyarbakır’a özgün bazalt taÅŸlarla yapılacağı söylenen konutlarda normal beton kullanıldı, dış cephelerine ise bazalt taşı desenli giydirme yapıldı. Mimarlar Odası Diyarbakır Åžube EÅŸ BaÅŸkanı Ferit Kahraman’a göre tarihi ilçede yıkım ve tahribat hala devam ediyor. BeÅŸ yıl geçmesine raÄŸmen insanlara teslim edilen bir yapı olmadığına dikkat çeken Kahraman, “Dünyanın önde gelen havalimanlarını ya da köprülerini ‘1-2 yıl gibi rekor bir sürede teslim ettik’ diye övünenler Sur içerisinde yıktıkları yapıları 5 yıldır hak sahiplerine teslim etmediler” dedi.
“Süreç halkla yürütülseydi bu kadar maÄŸduriyet olmazdı”
Mimarlar Odası’na göre, maÄŸduriyetin asıl kaynağı kentsel dönüşümün saÄŸlıksızlığı ve acele kamulaÅŸtırma. EÅŸ baÅŸkan Kahraman, beÅŸ yıldır devam eden maÄŸduriyetin daha ne kadar süreceÄŸinin belirsiz olduÄŸu görüşünde. Ä°nsanların destek almadan hayat mücadelesi verdiÄŸini ifade eden Kahraman, sürecin halkla birlikte yürütülmesi durumunda maÄŸduriyetin sonlanabileceÄŸi görüşünde:
“Sur’da koruma amaçlı bir imar planı vardı. Yeni yapıların bu plana uygun yapılması gerekiyordu. Devlet, güvenlik amaçlı politikaları gerekçe gösterip, plan revizyonu yaptı. Buna istinaden yaptıkları konutlar geleneksel yapıdan ve niteliklerden uzak. Güvenlik amaçlı geniÅŸ sokak ve caddeler açıldı, karakol inÅŸa noktaları oluÅŸturuldu. Oradaki asıl hak sahipleri ile birlikte inÅŸa faaliyeti yürütülebilirdi. Yeniden inÅŸa süreci içerisine oradaki insanları dâhil etmek bir nebze de olsa duygusal kopukluÄŸun önüne geçmiÅŸ olurdu”
Davutoğlu’nun Toledo hayali beş yıl geçmesine rağmen gerçekleşmedi. Dünyanın en uzun sokağa çıkma yasağının ne zaman kaldırılacağı da belirsiz.
(DW / Felat Bozarslan)
Çok sayıda fotoğrafın da yer aldığı haberin orjinali için tıklayın:
https://www.dw.com/tr/toledo-hayalinden-insans%C4%B1zla%C5%9Ft%C4%B1r%C4%B1lan-sura/a-56008628