Tarih boyunca hep fermanlarla yüz yüze kalan Êzidîler, son büyük fermanı, 3 AÄŸustos 2014’te tarihi bir ihanetle birlikte yaÅŸadı. ÇaÄŸdaÅŸ Derwêş ve Edûlêlerin koruduÄŸu Åžengal, ferman ve ihanete örgütlenmeyle yanıt verdi.
Bugün, tarihte Êzidîlerin yaÅŸadığı son ferman olan 73’üncü fermanın yıldönümü.
“Kurdên resen” olarak kabul edilen Êzidî Kürtler, tarih boyunca soykırım saldırılarına maruz kaldı.
YaÅŸadıkları soykırımları “ferman” olarak isimlendiren Êzidîler, bilinen ilk kapsamlı saldırıyı 906 yılında yaÅŸadı.
Tarih boyunca egemenlerin yok etmeye çalıştığı Êzidîler son büyük fermanla da 2014 yılında karşılaştı.
Tarihler, 3 AÄŸustos 2014’ü gösterdiÄŸinde Mezopotamya’nın bu kadim inancı, DAÄ°Åž çetelerinin hedefindeydi.
Şüphesiz ki Êzîdîler tarih boyunca sistematik soykırım saldırılarının hedefindeydi.
Bu saldırıların büyük kısmı Osmanlı tarafından gerçekleştirilirken, bir kısmı da Kürt feodallerinin saldırılarıydı.
Tarih boyunca büyük çoğunluğu Osmanlı tarafından çıkarılan Êzidî fermanlarından bazıları şöyle:
– 906 yılında Musul Valisi Hamadani Ä°slamiyet’i kabul etmediÄŸi gerekçesiyle gerçekleÅŸtirdiÄŸi katliam.
– 1246’da Musul Zengi Atabeyi Bedreddin Lulu’nun LaleÅŸ’te yaptığı katliam.
– 16’ncı yüzyılda Osmanlı Åžeyhülislamı Ebû Suûd Efendi’nin fetvası ve Kanuni Sultan Süleyman’ın fermanıyla Şêxan’da Êzidîlere karşı baÅŸlatılan katliam.
– 1638 yılında Diyarbakır Valisi Melek Ahmed PaÅŸa’nın Åžengal’de gerçekleÅŸtirdiÄŸi katliam.
– 1650’da IV. Murad’ın fermanıyla Van Valisi Åžemsi PaÅŸa’ya Musul’da Êzidîlere karşı yapılan katliam.
– 1715’de BaÄŸdat Valisi Hasan PaÅŸa’nın Åžengal’de gerçekleÅŸtirdiÄŸi katliam.
– 1733’te BaÄŸdat Valisi Ahmed PaÅŸa’nın Şêxan’da Êzidîlere yönelik katliamı.
– 1752’de BaÄŸdat Valisi Süleyman PaÅŸa’nın Åžengal katliamı.
– 1732-33’te Nadir Åžah’ın SurdaÅŸ ve Kerkük arasında Êzidîlere yönelik katliamı.
– 1733’da Celîlîlerin Zap kıyısında yaÅŸayan Êzidîlere yönelik katliamları.
– 1735’te Nadir Åžah’ın fermanıyla Mahabad, Saldûz ve Meraxi’deki Êzidîlere yönelik katliamı.
– 1742’te Nadir Åžah’a baÄŸlı Alî Takî Han’ın Saldûz’da Êzidîlerine yönelik katliamı.
– 1743’te Nadir Åžah’ın Kerkük, Hewlêr ve Altunköprü’de Êzidîlere yönelik katliamı.
– 1743’te Nadir Åžah’a Zap kıyısında Êzidîler yönelik katliamı.
– 1787’de Celîlîlerin Şêxan’da Denanî Êzidîlere yönelik katliamı.
– 1798’de BaÄŸdat Valisi Yardımcısı Abdulaziz bin Abdullah Beg’in Şêxan’a yönelik katliamı.
– 1753-1800 yılları arasında Osmanlı paÅŸalarının emirleriyle yapılan soygun, haraç ve köleleÅŸtirme saldırılarında gerçekleÅŸtirilen katliamlar. (Åžengal, Şêxan, Musul ve bölgeyi kapsayan 6 büyük saldırının olduÄŸu biliniyor.)
– 1809’da BaÄŸdat Valisi Süleyman PaÅŸa’nın Åžengal’deki katliamı.
– 1824’te BaÄŸdat Valisi Alî PaÅŸa’nın Åžengal Êzidîlerine yönelik katliamı.
– 1832-1834 yıllarında Soran Beyi Muhammed PaÅŸa’nın (Mîrê Gewre (Büyük Mir) olarak da biliniyor) katliamları.
– 1835’te Musul Valisi Muhammed Ä°nce Bayraktar’ın Åžengal’e yönelik katliamı.
– 1836’da Reşîd PaÅŸa’nın Åžengal’e yönelik katliamı.
– 1837’de Hafız PaÅŸa’nın Åžengal’e yönelik katliamı.
– 1844 yılında Botan’daki Êzidîlere yönelik katliam.
– 1892’de 2’nci Abdulhamit’in Êzidîleri zorla MüslümanlaÅŸtırma politikası sonucu yaÅŸanan katliamlar.
Êzidî Kürtler, yakın tarihteki bir diğer soykırımı da 2007 yılında yaşadı.
14 AÄŸustos 2007 tarihinde Åžengal’in Siba Şêx Xidir ve Til Izêr köylerine bomba yüklü 4 araçla düzenlenen saldırılarda 300’ü aÅŸkın sivil katledildi.
Katliamla ilgili herhangi bir soruÅŸturma yapılmazken, saldırının o dönem Güney Kürdistan’da kök salmaya çalışan El Kaide baÄŸlantılı Ensar El Süne isimli çete örgütü tarafından yapıldığı belirtildi.
Ancak saldırıların içerisinde Türk istihbaratı tarafından Güney Kürdistan’da kurulan Irak Türkmen Cephesi (ITC) çetesinin de olduÄŸuna dair çokça bilgi kamuoyunda yer aldı.
Êzidîler, son büyük fermanla da 3 Ağustos 2014 tarihinde karşılaştı.
Güney Kürdistan’da ağırlıklı olarak Duhok’un Şêxan ile Musul’un Åžengal ilçeleri ve bunlara baÄŸlı nahiye ve köylerde yaÅŸayan Êzidî Kürtler, 1975 yılında Baas rejimi tarafından zorunlu iskana tabi tutuldu.
Fermanlardan dolayı her zaman Åžengal dağını mekan tutan Êzidîler, 1975’te zorla daÄŸ köylerinden indirilerek dağın eteÄŸindeki Xanesor, Til Izêr, Sinûnê, Siba Şêx Xidir, Koço ve Dugurê gibi 15 köye yerleÅŸtirildi.
2003’ten sonra Åžengal’in tek hakimi olan KDP, toplumsal geriliklerin tümünü korudu ve Êzidîleri çıkarları için kullanan şêxlik sisteminden sonuna kadar istifade etti.
Êzidîlik inancını kendi çıkarları için kullanan ve toplum içerisinde bir kast sistemi kuran şêxleri destekleyen KDP, Êzidî toplumunu adeta bir kıskaca almıştı.
2014 yılında DAÄ°Åž çeteleri, Irak’ın büyük kısmını iÅŸgal edip Musul’u da aldıktan sonra Åžengal’deki Êzidîler için tehlike çanları çalmaya baÅŸladı.
Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan, bu tehlikeyi sezmiÅŸ ve çok daha öncesinden Åžengal’in savunulması için uyarılarda bulunmuÅŸtu.
Ancak Åžengal’i resmen ipotek altına alan Barzani ailesi öncülüğündeki KDP, hiçbir Kürt gücünün Åžengal’e yanaÅŸmasına izin vermiyordu.
Tehlikenin boyutlarının artması üzerine, PKK yönetimi KDP ile irtibata geçerek durumun ciddiyetinin uyarısında bulundu ve bölgeye güç gönderebileceÄŸini iletti. Ancak KDP yönetimi PKK’nin bu çaÄŸrısını yanıtsız bıraktı.
2 AÄŸustos’u 3 AÄŸustos’a baÄŸlayan gece DAÄ°Åž, Åžengal’e doÄŸru saldırıya geçince, KDP kentte bulunan yaklaşık 17 bin kiÅŸilik gücünü kurÅŸun sıkmadan geri çekti.
Halka haber bile vermeden çekilen KDP, büyük bir katliama kapı araladı. Fermana bir de de ihanet eklenince soykırım kaçınılmazdı.
Siba Şêx Xidir, Gir Zêrik, Til Benat, Til Kasap ve Koço’da binlerce insan katledildi, binlercesi esir alınıp kaçırıldı… Halk kendini Åžengal dağına vurmak zorunda kaldı.
Kendini daÄŸa vuran halk burada bir umut ışığıyla karşılaÅŸtı. Saldırılardan önce PKK yönetimi 12 gerillayı gizlice Åžengal’e göndermiÅŸti. O gerillalardan 3’ü ise KDP tarafından tutuklanmış, geriye 9 gerilla kalmıştı.
O gerilla birliÄŸi 3’e bölünerek, Åžengal dağın çıkan iki yolu tuttu ve DAÄ°Åž’in daÄŸa ulaÅŸarak daha büyük bir katliama imza atmasının önüne geçti.
Êzidîlerin “Derwêşê Evdî’nin 12 süvarisi” dediÄŸi o gerillalar daÄŸda milis güçleri örgütlerken, YPG/YPJ güçleri de Rojava’dan Åžengal dağına koridor açtı.
Til Koçer-Rabia-Cezaa hattı boyunca Åžengal’e açılan o “insanlık koridoru”nda yüzbinlerce Êzidî Rojava’ya ulaÅŸtırıldı.
Sonraki süreçte, Åžengal’de bir yandan çetelere karşı mücadele yürütülürken, diÄŸer yandan da KDP’nin Åžengal’in kurtarılmasını engelleme ve geciktirme icraatları ile uÄŸraşılıyordu.
29 Ekim 2015 tarihinde YBÅž, YJÅž, Hêzên Parastina Åžengalê (Åžengal Savunma Birlikleri-HPÅž) güçleri ortak bir açıklama ile “Fermandariya Êzidîxana Ji Bo Rizgariya Åžengal-Åžengal’in KurtuluÅŸu için Êzidxan Komutanlığı” adı altında ortak komutanlık oluÅŸturduklarını ilan etti.
Sınırın Rojava tarafında ise YPG/YPJ güçleri hat boyunca Hol ve Xatûniyê’yi özgürleÅŸtirerek Åžengal’i özgürleÅŸtirme operasyonlarına büyük bir katkı sunuyordu.
Sınırın Şengal tarafında ise HPG ve YJA-Star gerillaları Kolik Dağı ve Geliyê Şilo (Şilo Vadisi) boyunca ilerleyerek birçok Êzidî köyünü kurtarmıştı.
29 Ekim’de kurulan Ortak Komutanlık ise, 12 Kasım 2015’te “Åžengal’i ÖzgürleÅŸtirme Operasyonu” baÅŸlattıkları müjdesini Êzidî Kürtlere ve tüm Kürdistan’a verdi.
Operasyonun baÅŸlamasından sonra KDP de 3 AÄŸustos’ta Åžengal’de bıraktığı “itibarını” yeniden kurtarmak için kentin doÄŸusundan harekete geçti.
Åžengal Dağı’nda kalan Êzîdî yurttaÅŸların da “öz savunma” bünyesinde silahlanarak, yerlerini aldığı operasyonun ikinci gününde YBÅž-YJÅž güçleri ile HPG-YJA Star gerillaları, ÅŸehir merkezini çetelerden temizledi.
HPG Åžengal Komutanlığı ve YBÅž Genel Komutanlığı yaptığı açıklamada, “Özgür Åžengal’i halkımıza armaÄŸan ediyoruz” dedi.
Åžengal’de fermanlara ve ihanete verilecek en büyük cevap örgütlenmeydi. Onun için de Eylül 2014 Åžengal DireniÅŸ Birlikleri (YBÅž) ve Åžengal Kadın Birlikleri (YJÅž, sonradan isim deÄŸiÅŸtirerek YPJ-Åžengal oldu) kuruldu.
14 Ocak 2015 tarihinde Åžengal Kurucu Ä°nÅŸa Meclis ve 30 Mayıs 2017’de Åžengal Demokratik Özerklik Meclisi ilan edildi.
Fermanda en büyük acıyı çeken Êzidî kadınlar, Êzidî Özgür Kadın Meclisi (TAJÊ) bünyesinde örgütlenirken, 2016 yılında da Êzidî Özgürlük ve Demokrasi Partisi (PADÊ) kuruldu.
Åžengal kurtarıldı ve güçlü bir kurumsallaÅŸmaya gidildi. Ancak Åžengal’de hala acılar dinmiÅŸ deÄŸil. Åžimdi de Åžengal’in boÅŸaltılması için KDP ile bazı uluslararası kuruluÅŸlar özel bir çaba içerisinde
Åžengal’de bunca yaÅŸanmışlığa, soykırım ve ihanete raÄŸmen Êzidîler, hala hem KDP’nin kıskacı altında, hem de Türk devletinin saldırıları sürüyor.
BirleÅŸmiÅŸ Milletler (BM) Ä°nsan Hakları Yüksek KomiserliÄŸi’nin 17 Ekim 2014’de yayımladığı verilere göre, 3 AÄŸustos saldırılarında; 5 bin kadar Êzidî erkek katledildi, 100 Êzidî erkeÄŸin kafası kesildi, 7 bin civarında Êzidî kadın kaçırılarak köle pazarlarında satılığa çıkarıldı, binlerce Êzidî kadın tecavüze uÄŸradı… Birçok Êzidî’nin ise hala akıbeti belli deÄŸil…
(anf)