ABD’den Çin’e küresel piyasanın -Corona- krizine çare sokak ekonomisi – Osman Sirkeci

Sekiz milyarlık dünya nüfusunun tüketim kapasitesi, yani alım gücü giderek düştü.

Osman SÄ°RKECÄ°*

---

COVID-19 krizi 2018’den beri çok farklı boyutlarıyla derinleÅŸerek süregelen ekonomik krizi gölgelemeye devam ediyor. Son 40 yılın neoliberal piyasa ekonomisi politikaları yürütücüleri sebep oldukları derin bunalımı Korona krizi sayesinde aÅŸmaya çalışıyor. BaÅŸta Amerika BirleÅŸik Devletleri ve Çin Halk Cumhuriyeti olmak üzere tüm dünya ülkeleri teÅŸvikler, destekler, vergi indirimleri, faizsiz krediler, borç ertelemeleri gibi önlemlerle mevcut iÅŸletmeler dünyasına aylardır çok çeÅŸitli çözümler sunmaya devam ediyor. Dünya Bankası, IMF gibi uluslar arası ve uluslar üstü kuruluÅŸlar kasalarında birikmiÅŸ artı deÄŸerleri sistemin bekası, kapitalist birikimin devam ettirilebilmesi için bazı ülkelerde karşılıksız hibeler, bazı ülkelerde faizli krediler biçiminde hükumetlerin hizmetine sunmaya devam ediyor. 

Sermayeye Can Suyu, Emekçiye Güvencesizlik 
 
Devex Finansman tarafından derlenen verilerin analizi, 1 Ocak – 13 Eylül 2020 itibariyle COVID-19 destekleri kapsamında 20,4 trilyon ABD dolarının krizden çıkış için ayrıldığını gösteriyor [1]. 2020’nin ilk 8 ayında 20,4 trilyon $ piyasa sistemi modelinin sürekli bunalımının çok derinleÅŸtiÄŸi bu aÅŸamasında gecikmeksizin cankurtaran simidi olarak hükümetlerin hizmetine sunuldu. Aynı ÅŸekilde, ulusal hükümetler hemen hemen dünyanın tüm ülkelerinde gerek bu küresel kuruluÅŸların sunduÄŸu bütçeleri gerekse kendi fonlarında biriktirdikleri nakit kaynakları öncelikli olarak ihracatın, ithalatın, yerel ve küresel ticaretin geliÅŸtirilmesi için piyasaya sürdüler. Covid-19’dan kurtuluÅŸ gerekçesiyle küresel piyasaların hareketlendirilmesi için ÅŸimdiye kadar 12 trilyon dolar tahsis edildi [2].
Ancak meta dolaşımı için işletmeler dünyasına sunulan nakit para bu aşırı üretim krizini de içinde barındıran Korona krizine doğrudan çare olamayacaktı, çünkü son 20 yılda piyasa ekonomisi küresel boyutlarıyla çalışma çağındaki 6 milyara yakın nüfusun %60’ı enformel olmak üzere ancak 3,5 milyarına istihdam olanağı sağlayabiliyordu. Özellikle son on yılda küresel gayrisafi milli hasıladan büyük işletmelerin payına giderek artan oranda düşen (artık değer) sermaye birikimi karşısında güvenceli ve güvencesiz çalışarak gelir elde eden 3,5 milyar kişiye ulaşan aktif emek gücü güvencesizleştirildi.
Krize Karşı Tüketim Teşvikleri
Sekiz milyarlık dünya nüfusunun tüketim kapasitesi, yani alım gücü giderek düştü, sistemin yoğun emek sömürüsü üzerine kurulu mekanizmaları aşırı meta üretiminin karşısında yeterli düzeyde alıcıyı serbest piyasada buluşturamamaya başladı. İşte bu noktada giderek derinleşen krizin hafifletilerek geçiştirilebilmesi için tüketimin de arttırılması gerekmekteydi. Bu amaçla, öncelikli olarak gelişmiş kapitalist ülkelerde olmak üzere tüm dünyada yoksullara, düşük gelirlilere, dar gelirlilere karşılıksız hibeler ve krediler verilmeye başlandı, örneğin Türkiye’de son üç ayda tarihte görülmediği kadar bireysel kredi başvurusu yapıldı ve milyonlarca dar gelirli emekçi nispi düşüklüğüne rağmen yüksek faizlerle bankalara borçlandırıldı. Borçlanma teşviki birinci sırada dolaylı gibi görünse de aslında doğrudan inşaat sektörünü teşvik etmeye yaramaktaydı; aylık %1,5’lardan %0,70’e kadar düşen konut kredileri geçici de olsa inşaat ve konut sektöründe nispi bir canlanmayı sağladı. İşsizlik destekleri, kısa çalışma ödenekleri gibi destekler de tüketim sektörünü canlandırdı.
Evde Kal, İşsiz Kal, Yardım Al
17 milyonu yoksulluk yardımlarından yararlanan [3] 85 milyonluk Türkiye’de baÅŸta yerel yönetimlerin olmak üzere sivil toplum kuruluÅŸlarının, vakıfların, yardımsever yurttaÅŸların ve ÅŸirketlerin doÄŸrudan nakit yardımları, gıda paketleri ile piyasa tekrardan canlandırıldı. Ancak salgının birinci dalganın devamında ikinci dalga yapması ve ÅŸiddetini arttırmasıyla hastalık nedeniyle iÅŸinden olan milyonlarca yeni iÅŸsizin mevcut iÅŸsizler ordusuyla birleÅŸmesi sonucunda ortaya çıkan dev iÅŸsizler nüfusunun karşılıksız hibelerle ve gıda paketleri ile beslenemeyeceÄŸi veya kandırılamayacağı anlaşılmaya baÅŸlandı.  Ä°lk birkaç ay boyunca geçici olduÄŸu varsayılarak tahammül edilen evde kal çaÄŸrıları, aylar geçtikçe ve sürecin sona ereceÄŸine iliÅŸkin umutlar tükenmeye baÅŸladıkça özellikle yoksul kesimler arasında anlamını yitirmeye baÅŸladı.
Neoliberalizm Ä°le Ä°ÅŸsizlik, Sokak Ekonomisinde Ä°stihdam
Bazı ülkeler zaten birkaç yıldır sürmekte olan ve giderek derinleÅŸen ekonomik bunalımın asıl kriz olduÄŸunu daha hızlı kavrayarak Korona krizinin sunduÄŸu fırsatı avantaja çevirmeye çalıştılar ve durumlarını kurtarmak bakımından baÅŸarılı da oldular. Bunun en baÅŸarılı örneklerinden birisi krizi en ağır yaÅŸayan ülkelerden biri olan Çin’de 22 Mayıs‘ta toplanan (ÇUHK)  Ã‡in Ulusal Halk Kongresinde alınan kararların hızla uygulanmasıdır. Çin BaÅŸbakanı Li Keqiang, Çin Ulusal Halk Kongresinin krize karşı sokak ekonomisinin canlandırılması gerektiÄŸine iliÅŸkin aldığı kararı hemen kongre ertesinde doÄŸrudan doÄŸruya seyyar satıcıların tezgâhlarını ziyaret ederek açıklamıştır. Bu açıklamalar anında Çin’in çeÅŸitli eyaletlerindeki uygulamalarda kendini göstermiÅŸtir. Ä°nsanlık Asya’dan Afrika’ya, Amerika’dan Avrupa’ya bütün dünyada beklenmedik çok yeni bir olguyla karşı karşıyadır. Bu olgu karşısında neoliberal politikaların eleÅŸtirisi neredeyse bütün dünya liderlerinin ve politikacıların konuÅŸmalarındaki ortak nokta oldu.
Korona Krizinden Sistem Krizine
Çin Komünist Partisi liderleri baÅŸta BaÅŸbakan Li Keqiang olmak üzere 40 yıldan bu yana neoliberal politikalar gereÄŸi sadece büyük ölçekli iÅŸletmelere ağırlık vererek modern çaÄŸdaÅŸ ÅŸehir görüntüsünü saÄŸlamak gerekçesiyle tüm geleneksel küçük iÅŸletmeleri, seyyar satıcılığı, iÅŸportacılığı sona erdirmek isteyen anlayışın doÄŸru olmadığını açıklamaktadırlar. Amerika BirleÅŸik Devletlerinde artan iÅŸsizlik ve beraberinde oluÅŸan yoksullaÅŸma neticesinde sokaklara dökülen milyonlarca Hispanik ve Afro Amerikan, sistemden umudunu kesmiÅŸ gençler ve gaziler gibi toplumsal gruplar Korona bahanesini reddetmeye baÅŸlamışlardır. Korona krizi yoksulları, emekçileri ve hatta yardımsever, dayanışmacı entelektüelleri dünyanın birçok ülkesinde, özellikle de ABD ve Avrupa’da güvenlik güçleri ile karşı karşıya getirirken, Asya ülkelerinde ise farklı boyutlarda olmakla birlikte benzer bir tablo ortaya çıkmaktadır. 
Krize Çözüm; Sokak Ekonomisi – Bir Gecede 36 Bin Seyyar Tezgâh
Çin’in büyük ÅŸehirlerinde devasa fabrikalarda daha çok emek gücüne, beden gücüne dayanan iÅŸyerleri Korona krizi ile birlikte peÅŸ peÅŸe kapanmaya baÅŸlamış ve bir yandan yükselme trendinde olan insansız, robotlarla çalışan fabrikalar çalışmalarını sürdürürken geleneksel üretim metotlarıyla faaliyetlerini sürdüren iÅŸyerleri kapanmış, milyonlarca vasıfsız veya az vasıflı Çin emekçisi iÅŸsiz kalmıştır. Kısmen köy kökenli olan bu iÅŸsizler ilk günlerde köylere dönüş eÄŸilimi gösterseler de artık on yirmi yıl önce ayrıldıkları köylere dönmenin onlar için bir kurtuluÅŸ olmayacağı, oralarda bıraktıkları eski yaÅŸama uyum saÄŸlayamayacakları bir baÅŸka gerçeklik olarak ortaya çıkmıştır. Çin Komünist Partisi’nin bu durum karşısında geliÅŸtirdiÄŸi hızlı çözüm ilk olarak Sichuan eyaletinin baÅŸkenti Chengdu’da bir gecede 36.000 yeni seyyar satış tezgâhının kurulmasına izin verilmesi oldu. 
Küresel bir örnek olarak Çin’de yeni bir sürecin başlangıcı olan bu adımla bir gecede 100.000 kişi kısa süreli ve düşük gelirli de olsa bir işe sahip olma fırsatına kavuşmuş oldu. Bunun üzerine yüzlerce belediye aynı şekilde seyyar satıcılığı düzenleyerek serbest bırakmaya başladı; sadece bununla da kalınmadı, 40 yıldır seyyarlara göz açtırmayan, sert davranışlarıyla medyada sıkça gündem olan Çin zabıta teşkilatı çalışanlarına da seyyar satıcılık yapma kotası ayrılarak zabıta memurlarının dahi seyyar satıcılık yapabilmelerinin önü açıldı.[4]

* Dr.

Kaynakça:

[1] www.devex.com/news/interactive-who-s-funding-the-covid-19-response-and-what-are-the-priorities-96833.

[2] www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19-24-august-2020.

[3] nupel.net/turkiyede-yaklasik-17-milyon-kisi-sosyal-yardim-aliyor-58235h.html

[3] www.chinesetoday.com/en/article/1292170.